Κριτική βιβλίου από τον Ιωάννη Ηλ. Νικολακόπουλο, εκπαιδευτικό-συγγραφέα
Στις 18 Δεκεμβρίου 2025, ημέρα Πέμπτη και ώρα έκτη απογευματινή, στην αίθουσα τελετών της Ακαδημίας Αθηνών ο μουσικολόγος πρωτοπρεσβύτερος παπα-Χρίστος Δημ. Κυριακόπουλος και ο επίσης μουσικολόγος Δημήτριος Κυρ. Κυριακόπουλος, επιβραβεύτηκαν από το ανώτατο πνευματικό ίδρυμα της χώρας μας για το βιβλίο που συνέγραψαν με τίτλο ΗΡΩΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ και του οποίου η συμβολή στην εθνική, ιστορική, λαογραφική, πολιτιστική και μουσική Παράδοση της Πελοποννήσου, και όχι μόνον, είναι αδιαμφισβήτητη.
Μετά την επιβράβευσή τους από την Ακαδημία Αθηνών κάθε περαιτέρω κριτική για το βιβλίο τους, και μάλιστα από έναν μη ειδικό, σαν και μένα, ίσως θα ήταν περιττή. Πιστεύω όμως ότι και οι απόψεις μη ειδικών, θετικές για το έργο τους, δεν έχουν να αφαιρέσουν κάτι από την αξία του, αλλά να του προσθέσουν. Γι’ αυτό ταπεινά θα διατυπώσω και τη δική μου άποψη.
Όταν διάβασα το βιβλίο των Κυριακόπουλων εντυπωσιάστηκα τόσο από την πληρότητά του, που καθορίζεται από τις παραλλαγές και τα σχόλια που συνοδεύουν το κάθε τραγούδι, όσο και από το σπάνιο εικαστικό υλικό που το εμπλουτίζει.
Οι συγγραφείς γνωστοί και καταξιωμένοι μουσικολόγοι και τραγουδιστές δημοτικών τραγουδιών με πλούσιο μουσικολογικό ρεπερτόριο και ποικίλο πνευματικό και συγγραφικό έργο είναι γνωστοί εδώ και χρόνια όχι μόνο στο αρκαδικό κοινό, αλλά και ευρύτερα, και δεν χρειάζεται νομίζω, να αναφερθώ λεπτομερέστερα στο βιογραφικό τους.
Θα αναφέρω μόνο εν συντομία τα εξής:
Γεννημένοι και μεγαλωμένοι στο ΠΕΡΔΙΚΟΝΕΡΙ ΓΟΡΤΥΝΙΑΣ, μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον που θαύμαζε και λάτρευε το δημοτικό τραγούδι, τραγουδώντας το και χορεύοντάς το, δεν μπορούσαν να μείνουν απρόσβλητοι και να μην κολλήσουν από την ίδια… μεταδοτική και… ευεργετική, στο σώμα και στην ψυχή, αρρώστια του περιβάλλοντός τους δηλαδή από τον χορό και το δημοτικό τραγούδι.
Ήσαν και τα δύο καταγεγραμμένα στα γονίδιά τους και τα φέρουν μαζί τους από την παιδική τους ηλικία. Πρόκειται για μια ωραία και γλυκόηχη κληρονομιά. Παράλληλα με το δημοτικό τραγούδι δεν τους ήταν και είναι αδιάφορη και η εκκλησιαστική υμνολογία.
Το δημοτικό τραγούδι και η εκκλησιαστική υμνολογία, τα οποία έχουν υπηρετήσει και υπηρετούν με μεράκι και πολλή ευχαρίστηση, είναι ο γλυκύς… επιούσιος της καθημερινότητάς τους. Είναι ο γλυκόηχος κελαηδισμός τους που πλουσιοπάροχα ενωτιζόμαστε και απολαμβάνουμε και εμείς οι ακροατές τους μέσα από κασέτες τους ή και στις διάφορες εθνικές, θρησκευτικές και Συλλογικές εκδηλώσεις και συναθροίσεις.
Φιλογενείς και φιλοπάτριδες με ανεπτυγμένο το μουσικό αίσθημα, αλλά και την εθνική και κοινωνική ευαισθησία, δεν έμειναν και δεν μένουν αδιάφοροι και ασυγκίνητοι μπροστά σε ιστορικά και χρονολογικά ορόσημα και τοπόσημα.
Έτσι, το 2021, που συμπληρώθηκαν διακόσια χρόνια από την κήρυξη του Αγώνα για την ελευθερία της πατρίδας μας από τους Τούρκους και η Πολιτεία αποφάσισε να γιορτάσει με διάφορες εκδηλώσεις τη διακοσιοστή Επέτειο της Εθνικής Παλιγγενεσίας, (1821-2021), οι συγγραφείς ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΙ (θείος και ανιψιός) αποφάσισαν να συμμετάσχουν στην Επέτειο με τον δικό τους τρόπο. Αποφάσισαν να κάνουν το δικό τους εθνικό μνημόσυνο και να ανάψουν το δικό τους κεράκι στην ένδοξη μνήμη των αγωνιστών και ηρώων του 1821. Και το πραγματοποίησαν με την έρευνα, τη συλλογή και τη μουσική καταγραφή όσων ηρωικών τραγουδιών ανακάλυψαν, σκόρπια εδώ και εκεί, σχετικά με την ηρωική κλεφτουριά του ’21 και την παλιγγενεσία γενικότερα, εστιάζοντας την προσοχή και την αναφορά τους περισσότερο σε ηρωικά τραγούδια του Μοριά, που υπήρξε και το λίκνο της Επανάστασης του 1821.
Τα τραγούδια της συλλογής των ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΩΝ, που ο ήχος τους δονεί και συναρπάζει την ψυχή μας, παραπέμπουν στην αγωνιστικότητα και τις θυσίες των ηρώων που αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν για την ελευθερία και ανεξαρτησία της Ελλάδος. Θυσίες που ο απόηχός τους άγγιξε και συντάραξε τα αισθήματα και συναισθήματα του λαού και έγιναν αιτία και αφορμή να συνθέσει αυτός ο λαός τα δημοτικά τραγούδια, αυτά τα πολύτιμα πετράδια και κοιτάσματα της εθνικής δημοτικής μας μουσικής-ποίησης και Παράδοσης.
Και άλλοι συγγραφείς και συλλογείς έχουν ασχοληθεί με δημοτικά τραγούδια του ’21 και κάποια τα συναντάμε σε σχετικές συλλογές τους. Ακριβώς εδώ είναι και η διαφορά αυτών με τους ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥΣ.
Οι ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΙ εξειδίκευσαν τη συλλογή τους. Συνέλεξαν όσα δημοτικά τραγούδια έκριναν οι ίδιοι ότι εμπίπτουν στα προεπαναστατικά και επαναστατικά χρόνια, τα κατέγραψαν με μουσική σημειογραφία και τα παρουσίασαν σε έναν αναμνηστικό και επετειακό τόμο με μουσικό περιεχόμενο και με τίτλο: ΗΡΩΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ και τα συνόδευσαν και με πολύ ενδιαφέροντα σχόλια. Τη μουσική καταγραφή των τραγουδιών τους, όπως σημειώνουν στον ΠΡΟΛΟΓΟ τους, αρύσθησαν από το στόμα γνήσιων ερμηνευτών τους και από έγκριτους μουσικολόγους, στους οποίους, σημειωτέον, ανήκουν και οι ίδιοι. Και τα επένδυσαν, όπως σημειώνουν και στο εμπροσθόφυλλο του βιβλίου, με διπλή σημειογραφία: Βυζαντινή και Ευρωπαϊκή που και αυτή ομορφαίνει το εξαιρετικό πόνημά τους, το οποίο ΑΦΙΕΡΩΝΟΥΝ, όπως ξαναγράφτηκε πιο πάνω, στη διακοσιοστή Επέτειο της Εθνικής Παλιγγενεσίας (1821-2021).
Μέσα από τα δημοτικά τραγούδια, υπενθυμίζουν οι συγγραφείς, ο προσεκτικός αναγνώστης θα αναζητήσει και τις υπόλοιπες αξίες της ζωής που αχνοφαίνονται και που ενίσχυσαν τη μεγάλη δίψα για Ελευθερία, η οποία κατακτήθηκε μέσα από την Επανάσταση του 1821.
Το βιβλίο τους, ένα καλαίσθητο ΛΕΥΚΩΜΑ (άλμπουμ), κατά τη γνώμη μου, προδιαθέτει ευχάριστα. Εμφανισιακά, από αισθητικής πλευράς, είναι «χάρμα ιδέσθαι» (χαίρεσαι να το βλέπεις). Την ίδια φράση ο Όμηρος στην Ιλιάδα (Σ, 377), την αναφέρει ως «θαύμα ιδέσθαι». Και με την ίδια σημασία.
Στο περιεχόμενο του Λευκώματος ο αναγνώστης θα εκτιμήσει ιδιαίτερα όχι μόνο τις παραλλαγές του κάθε τραγουδιού, αλλά, περισσότερο, φαντάζομαι, τις πολύτιμες ιστορικές πληροφορίες και τα όντως πολύ ενδιαφέροντα σχόλια που συνοδεύουν το κάθε τραγούδι και που δείχνουν την περαιτέρω εμβάθυνση και διεισδυτικότητα των συγγραφέων στο ενδότερο νόημα του τραγουδιού, μέσα και από τις αλληγορίες κάποιων στίχων του.
Το ιστορικό γεγονός, ο τόπος, ο χρόνος και τα πρόσωπα που αναφέρονται σε αυτό (γεγονός) είναι στοιχεία σημαίνοντα. Στοιχεία που προσδίδουν ιδιαίτερη αξία στο έργο τους και σηματοδοτούν την ευαισθησία και την ψυχική τους συμμετοχή και μέθεξη στην ποιητική και μουσική σύνθεση του κάθε τραγουδιού.
Το εξαιρετικό «ευλαβικό αφιέρωμα» των συγγραφέων στα διακόσια χρόνια από την κήρυξη του Αγώνα της Εθνικής μας Παλιγγενεσίας γίνεται εξαιρετικότερο χάρη και στην πλούσια βιβλιογραφία που χρησιμοποίησαν για τη σύνθεσή του. Οι ερμηνείες και τα σχόλια που συνοδεύουν το κάθε τραγούδι δεν αντικαθιστούν φυσικά την ιστορία, προκαλούν όμως το ενδιαφέρον του αναγνώστη και τον καθιστούν, κατά το μέρος της αντιληπτικής και πνευματικής ικανότητάς του, κοινωνό και μέτοχο των γεγονότων εκείνης της εποχής που κυριαρχούσε το σύνθημα: Τούρκος μη μείνει στον Μοριά μήτε στον κόσμο όλο.
Ο αναγνώστης διαβάζει τους στίχους, ενωτίζεται τον μουσικό τους απόηχο, χαίρεται για τις νίκες των Ελλήνων και λυπάται για τις ήττες τους. Καμαρώνει για την αντρειοσύνη των παλληκαριών και υποκλίνεται στον θάνατό τους.
Οι μουσικολόγοι συγγραφείς με το υπέροχο μουσικο-πνευματικό τους πόνημα – Λεύκωμα ξαναζωντανεύουν τη γλυκόηχη δημοτική ποίηση, προκαλούν κραδασμούς εθνικού ενθουσιασμού και ψυχικής αγαλλίασης και διαλύουν ποικιλόμορφα νέφη των ανεμοδαρμένων καιρών μας.
Κάποια από τα ηρωικά τραγούδια που καταγράφουν δεν άφησαν ασυγκίνητους και κάποιους επιφανείς Ευρωπαίους στοχαστές (Γκαίτε, Φοριέλ κ.ά.), οι οποίοι ασχολήθηκαν αναλυτικά με αυτά και τόνισαν τη σημαντικότητά τους. Όπως δεν άφησαν ασυγκίνητη και την Ακαδημία Αθηνών, η οποία με την καταξιωμένη παρουσία της εκτίμησε ιδιαίτερα το πνευματικό έργο – Λεύκωμα των Κυριακόπουλων και τους επιβράβευσε με την καθιερωμένη ακαδημαϊκή περγαμηνή της και με κάποιο χρηματικό-συμβολικό ποσό. Τους ΑΞΙΖΕ. Όπως αξίζει το έργο τους να πάρει θέση και σε κάθε δημόσια και ιδιωτική βιβλιοθήκη, όχι μόνο ως ανάγνωσμα, αλλά και «ως ανάχωμα στην επέλαση μιμητικών αποδόσεων που απέχουν παρασάγγες από το ερμηνευτικό ήθος και το ωδικό χρώμα του λαού που δημιούργησε την παραδοσιακή μας μουσική, αλλά και που γαλουχήθηκε από αυτήν», όπως σημειώνουν οι συγγραφείς στον πρόλογό τους.
Το αξιόλογο πόνημα των Κυριακόπουλων εκτείνεται σε 560 σελίδες, σχήματος Α4 (0,28μ.x0,21μ.), και περιλαμβάνει 220 ηρωικά τραγούδια με μουσική καταγραφή, με κείμενα, σχόλια και με πίνακες που συγκινούν και γοητεύουν.
Αξιοσημείωτος είναι και ο υπομνηματισμός των ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ (σελ. 11-16), και η καταγραφή των τραγουδιών στο τέλος του βιβλίου, κατ’ αλφαβητική σειρά, (σελ. 550-560), που διευκολύνουν τον αναγνώστη στην ανεύρεση του κάθε τραγουδιού.
Οι συγγραφείς που τους διακρίνει ενθουσιασμός και πάθος για το έργο τους, με την εξειδικευμένη και λίαν επιμελημένη συλλογή τους, με το υπέροχο εθνικό-μελωδικό τους ΛΕΥΚΩΜΑ, ανανέωσαν ή μάλλον πλούτισαν το Δημοτικό Συναξάρι της συλλογικής ιστορικής και μουσικής μνήμης και κεράκι σεβασμού και ευγνωμοσύνης άναψαν στην ιερή μνήμη των ηρώων και μαρτύρων της πίστεως και της πατρίδας, αλλά και όσων ερμηνευτών του δημοτικού τραγουδιού ονοματίζουν στο έργο τους.
Δεν είμαι βιβλιοκριτικός. Και θα ήταν κατώτερο της νοημοσύνης μου αν υποστήριζα ότι με το παρόν… κριτικό μου σημείωμα προσέγγισα, έστω και κατ’ ελάχιστον, το πνεύμα τους, την ψυχική τους έξαρση και την άφατη αγαλλίαση που ένιωθαν και νιώθουν κατά την μουσική ερμηνεία του κάθε δημοτικού τραγουδιού. Αγαλλίαση που κινητοποίησε και το ενδιαφέρον τους για τη συγγραφή του βιβλίου τους.
Ας γνωρίζουν όμως ότι το σημείωμά μου είναι μια αυθόρμητη και ειλικρινής έκφραση των καλών εντυπώσεων που μου άφησε η ανάγνωση του Λευκώματός τους. Είναι ένας γλυκύς απόηχος των δημοτικών τραγουδιών που συγκινούν και μένα πάρα πολύ και που τον ενωτίστηκα, πολλές φορές κατά την ανάγνωση του πονήματός τους.
Η συγγραφή του Λευκώματος και η αφιέρωσή του στη διακοσιοστή Επέτειο της Εθνικής Παλιγγενεσίας (1821-2021), αποτελεί «απαραχάρακτη και ασφαλή εθνική και μουσική Κιβωτό για τους επιγενομένους», όπως σημειώνουν στον ΠΡΟΛΟΓΟ τους, αλλά και μια όμορφη ψηφίδα που προστίθεται, πλουτίζει και στολίζει το μεγάλο εθνικό, ιστορικό, λαογραφικό και μουσικό μας Ψηφιδωτό που λέγεται Λαϊκός Πολιτισμός.
Στους εκλεκτούς συγγραφείς Κυριακόπουλους, θαυμαστές και θεράποντες της δημοτικής μουσικής και Παράδοσης, που συνέγραψαν και κατέθεσαν στο Εθνικό και Πνευματικό Θησαυροφυλάκιο της πατρίδας μας το αξιόλογο πόνημά τους, για να θυμίζει και διδάσκει, ανήκουν πολλά και θερμά συγχαρητήρια. Μπράβο τους και πάλι Μπράβο τους!
Ετικέτες: Ηρωικά τραγούδια της Πελοποννήσου, βραβείο Ακαδημίας Αθηνών, Χρίστος Κυριακόπουλος, Δημήτρης Κυριακόπουλος, δημοτικά τραγούδια, μουσική παράδοση
Ὁ παρὼν τόμος εἶναι ἕνα εὐλαβικὸ ἀφιέρωμα στὰ διακόσια χρόνια ἀπὸ τὴν κήρυξη τοῦ Ἀγώνα τῆς Ἐθνικῆς μας Παλιγγενεσίας, ὅπου οἱ ἡρωικὲς μνῆμες καὶ ἡ μεγάλη πίστη τῶν ἀνθρώπων τοῦ Μοριᾶ ἔγιναν τραγούδι καὶ χορός. Περιλαμβάνονται 220 τραγούδια καταγεγραμμένα σὲ βυζαντινή καὶ εὐρωπαϊκὴ σημειογραφία, ἐμπλουτισμένα με ἀναλυτικά σχόλια καὶ σπάνιο εἰκαστικὸ ὑλικό.
Τιμητική διάκριση από την Ακαδημία Αθηνών για το έτος 2025 στην κατηγορία Γραμμάτων και Καλών Τεχνών έλαβε το μνημειώδες έργο «Ηρωικά τραγούδια της Πελοποννήσου» που προβάλλει την ηρωική παράδοση του ελληνισμού, καταγράφοντας σε βυζαντινή και ευρωπαϊκή σημειογραφία τα δημοτικά μας τραγούδια.
Η τιμητική βράβευση των συγγραφέων του βιβλίου "Ηρωικά τραγούδια της Πελοποννήσου" πραγματοποιήθηκε χθες Πέμπτη 18 Δεκεμβρίου 2025 στην Ακαδημία Αθηνών σε πανηγυρική ατμόσφαιρα.
