- Το βιβλίο σας «Το κουτί» συνιστά ένα κωμικό θεατρικό έργο, στο οποίο αναπαρίσταται μια κοινωνία όπου ένα Κουτί εκτυπώνει τραγελαφικές εντολές και οι πολίτες είναι υποχρεωμένοι να τις ακολουθούν, χωρίς να τις αμφισβητούν. Πόσο σημαντικό είναι το κωμικό στοιχείο σε ένα θεατρικό έργο και ποιος είναι ο ρόλος του;
Πράγματι, «Tο κουτί» είναι ένα κωμικό θεατρικό έργο. Πρώτον, διότι μου αρέσει το θέατρο του παραλόγου. Και δεύτερον, γιατί μέσα από την κωμωδία αναδεικνύεται καλύτερα η τραγικότητα του ολοκληρωτισμού και της κοινωνικής συμμόρφωσης, που πραγματεύεται το θεατρικό. Πρέπει να αντιμετωπίζεις το παράλογο που σε βρίσκει με χαμόγελο. Να στέκεσαι στωικά απέναντί του και να το διαγιγνώσκεις. Αυτή είναι η πρώτη (και κρίσιμη) ορθή στάση για να το αντιμετωπίσεις εν τέλει.
- Ως μια κωμικοκοινωνική αλληγορία, το «Κουτί» καταφέρνει να μιλήσει στην καρδιά των πολιτών της σύγχρονης κοινωνίας και να τους κάνει να διερωτηθούν αν όλα όσα σήμερα θεωρούν δεδομένα, είναι πραγματικά λογικά. Ζούμε τη ζωή μας μέσα σε ένα πλαίσιο στο οποίο μεγαλώσαμε και το ακολουθούμε όχι γιατί είναι λογικό ―διότι πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν ή διαισθάνονται ότι είναι παράλογο― αλλά επειδή το έχουμε συνηθίσει κι αποδεχόμαστε άκριτα αυτό τον τρόπο ζωής και τους δικούς του παράλογους κανόνες. (Για παράδειγμα, είναι λογικό να χρειαζόμαστε ένα χαρτί που λέγεται «χρήματα» και του προσδίδεται «ψεύτικη» αξία, για να μπορούμε να αγοράσουμε προϊόντα που έχουν πραγματική αξία όπως τρόφιμα;) Ποιος πιστεύετε ότι είναι ο πιο παράλογος «κανόνας» στον τρόπο ζωής μας που αν το σκεφτεί κάποιος πραγματικά, στην ουσία δεν βγάζει κανένα νόημα;
Ήδη από την οικογένεια και το εκπαιδευτικό σύστημα διδασκόμαστε πώς να αποδεχόμαστε κανόνες, στα πλαίσια του «κοινωνικού συμβολαίου», οι οποίοι εν πολλοίς είναι παράλογοι κι ενάντια στην ανθρώπινη φύση. Νομίζω ο πιο παράλογος κανόνας σήμερα (αλλά και διαχρονικά) είναι ότι οι άνθρωποι αναλώνουν τις ζωές τους για το χρήμα, την εξουσία, το κύρος και τον πλουτισμό, καταλήγοντας (αν όλα πάνε καλά) «πετυχημένοι» και ταυτόχρονα βαθύτατα δυστυχισμένοι.
- Η άκριτη αποδοχή των ξεκαρδιστικών οδηγιών του Κουτιού από τους πολίτες δείχνει πως η δύναμη της συνήθειας μπορεί να έχει μια αδρανοποιητική επίδραση στην κριτική σκέψη του ανθρώπου. Τι πιστεύετε ότι πρέπει να κάνει ένας πολίτης για να καταφέρει να διατηρήσει σε εγρήγορση την κριτική του σκέψη μέσα σε έναν «παράλογο» κόσμο;
Νομίζω ότι είναι δυστυχώς εγγενής στην ανθρώπινη φύση η τάση για κοινωνική συμμόρφωση και κομφορμισμό. Όπως μας διδάσκει και το έργο του Étienne de La Boétie, οι τύραννοι δεν κυβερνούν επειδή είναι ισχυροί. Κυβερνούν επειδή οι άνθρωποι συνηθίζουν να υπακούν. Κι εν τέλει, δεν υπακούν απλά, αλλά γίνονται συμμέτοχοι. Όπως μας δίδαξε η Hannah Arendt, το κακό μπορεί να προέρχεται από απλούς, συνηθισμένους ανθρώπους που απλώς «κάνουν τη δουλειά τους» χωρίς να σκέφτονται. Για να διατηρήσει κανείς την κριτική του σκέψη ένα είναι το προαπαιτούμενο, η αυτόνομη σκέψη. Να ρωτάς δηλαδή τον εαυτό του «γιατί συμβαίνει αυτό», «ποιο είναι το πραγματικό αίτιο και σκοπός» και να απαντάς σύμφωνα με τη δική σου ιδεολογία, φιλοσοφία και διαβάσματα κι όχι με ό,τι του «σερβίρει» το θέαμα.
- Το βιβλίο σας αποτελεί ένα εξαιρετικό θεατρικό έργο που συνδυάζει με έναν μοναδικό τρόπο το κοινωνικό και το κωμικό στοιχείο. Έτσι, συγκλονίζει την καρδιά του αναγνώστη ενώ ταυτόχρονα τον κάνει να γελάει και να απολαμβάνει κάθε σκηνή. Τι σας ενέπνευσε για να γράψετε το θεατρικό έργο «Το κουτί»;
Ξεκάθαρη έμπνευση για το βιβλίο «Το κουτί» ήταν η εποχή covid, που κατ’ εμέ θα μείνει στην ιστορία ως αποθέωση του παραλόγου. Βέβαια, γράφοντας το «κουτί» διαπίστωσα ότι τελικά ένας συγγραφέας δεν χρειάζεται να διαθέτει φαντασία. Η πραγματικότητα είναι μονίμως τόσο ακραία, που δεν χρειάζεται καμία μυθοπλασία. Αυτός είναι ο στόχος του «κουτιού» και του έργου μου γενικότερα (σύντομα θα κυκλοφορήσει ένα δεύτερο θεατρικό και γράφω ένα τρίτο, όπως κι ένα μυθιστόρημα, όλα έχουν αλληγορική διάθεση): η ανάδειξη της κρυμμένης φύσης της πραγματικότητας. Αν δεις την πραγματικότητα πίσω από το θέαμα, δεν μπορείς να επιστρέψεις στην άγνοια.
- Το θεατρικό έργο «Το Κουτί» αποτελεί σίγουρα ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί όχι μόνο από τους λάτρεις του θεάτρου, αλλά από κάθε πολίτη γιατί ίσως πυροδοτήσει μέσα του ένα μικρό έναυσμα για να κατανοήσει ότι ακόμη και τα πράγματα που θεωρούμε δεδομένα ίσως να μην είναι και τόσο λογικά όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Εσείς ως συγγραφέας του βιβλίου, για ποιο λόγο θα παροτρύνατε τους αναγνώστες να διαβάσουν αυτό το βιβλίο;
Αφενός γιατί θεωρώ ότι δεν είμαι ο μοναδικός που βλέπει τα πράγματα έτσι. Αφετέρου διότι είναι ένα πραγματικά διασκεδαστικό και σαρκαστικό θεατρικό. Σημειώνω ότι στιλιστικά είναι επίτηδες γραμμένο με «μετεφηβικό» ύφος, γιατί θέλει να απευθύνεται τόσο σε ενήλικες, όσο και σε εφήβους, καθώς θεωρώ ότι οι σκεπτόμενοι έφηβοι, μη βληθέντες ακόμα από τους συμβιβασμούς της ενηλικότητας, είναι η ελπίδα μας για το αύριο.
- Το «Κουτί» αποτελεί μια αλληγορία μέσα από την οποία ασκείται έμμεσα κριτική στην αδυναμία των πολιτών μιας παράλογης κοινωνίας να τολμήσουν να χρησιμοποιήσουν την κριτική τους σκέψη για να αντιληφθούν ότι οι οδηγίες που εκδίδει το Κουτί είναι πράγματι τραγελαφικές. Για ποιο λόγο επιλέξατε να επενδύσετε την πλοκή του θεατρικού έργου που συγγράψατε με τη μορφή αλληγορίας; Ποια στοιχεία του έργου σας αναδεικνύονται με αυτό τον τρόπο;
Δεν νομίζω ότι το επέλεξα, αλλά με «επέλεξε». Από τη στιγμή που ο τρόπος σκέψης μου είναι από τη φύση του αφαιρετικός, δεν υπήρχε καμία επιλογή για εμένα από το να γράψω αλληγορία. Μου είναι αδύνατον να σκεφτώ κάποιο άλλο είδος γραφής. Θεωρώ όμως ότι η αλληγορία είναι και το καλύτερο δυνατό «όχημα», ώστε ένα θεατρικό να φύγει από τη στενή «επικαιρότητα» και να καταστεί διαχρονικό. Κι ένα θεατρικό οφείλει να είναι διαχρονικό, ώστε να μπορεί να διαβαστεί σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και να «ερμηνευθεί» εκ νέου, με βάση το τι συμβαίνει τότε.
- Η κοινωνία που ορίζεται από τις οδηγίες του Κουτιού αποτελεί ένα κωμικό πρότυπο μιας κοινωνίας που καταδυναστεύει την κριτική σκέψη και την ελευθερία του ανθρώπου. Ο Πλάτωνας στο έργο του «Πολιτεία» είχε μιλήσει για τους θεμέλιους λίθους που θα πρέπει να έχει στη βάση της η ιδανική πολιτεία. Εσείς ως ένας πολίτης της σύγχρονης κοινωνίας ποια πιστεύετε ότι θα ήταν τα πιο σημαντικά θεμέλια για μια ιδανική κοινωνία;
Δεν είμαι «πλατωνικός» και δεν θεωρώ ότι υφίσταται ή μπορεί να υφίσταται «ιδανική κοινωνία». Η έννοια της κοινωνίας από μόνη της ενέχει συμβιβασμούς. Θεσμοί, ήθη κι έθιμα, έννοιες όπως θρησκεία και πατρίδα, που ανέκαθεν χρησιμοποιούνται ως συνδετικά στοιχεία των ανθρώπινων κοινωνιών, καταλήγουν στη διαρκή αποβλάκωση κι ομογενοποίηση του ανθρώπου, ακόμα κι αν έχουν καλούς σκοπούς. Αν θέλουμε μια ιδανική πολιτεία, η αρχή πρέπει να γίνει με τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας αυτόνομης σκέψης, πράγμα που προϋποθέτει καταρχάς εντελώς διαφορετικό εκπαιδευτικό σύστημα (που η εξουσία δεν το θέλει) κι εν συνεχεία όχι «δημοκρατία», όχλο και μάζα, αλλά συνδιαμόρφωση ιδεών μέσα στα πλαίσια «κοινοτήτων μέσα στις κοινότητες».
- Ο αναγνώστης που θα διαβάσει το βιβλίο σας «Το Κουτί» σίγουρα θα ενθουσιαστεί από τον τρόπο γραφής σας και θα διερωτηθεί αν θα γράψετε κάποιο επόμενο έργο που θα τον συγκλονίσει με τον ίδιο τρόπο. Ασχολείστε με τη συγγραφή κάποιου άλλου λογοτεχνικού είδους, όπως λογοτεχνία ή ποίηση; Μήπως θα πρέπει να περιμένει το αναγνωστικό κοινό ένα επόμενο θεατρικό έργο από εσάς;
Δεν με ενδιαφέρει η ποίηση. Όπως ανέφερα όμως, είναι ήδη ολοκληρωμένο ένα δεύτερο θεατρικό, επίσης αλληγορία, και γράφω κι ένα τρίτο, που έχει κι αυτό αλληγορική διάθεση. Δεν θα πω κάτι παραπάνω, αλλά για μένα το δεύτερο είναι πολύ σημαντικό έργο. Σε αντίθεση με το «κουτί» δεν είναι γραμμένο χιουμοριστικά, αλλά αγγίζει δραματικά και με ευαισθησία ένα σύγχρονο θέμα «ταμπού» για το δυτικό πολιτισμό, το πώς ο αγώνας του ανθρώπου ενάντια στην εξουσία είναι ο αγώνας της μνήμης ενάντια στη λήθη κι επιχειρεί να αποκωδικοποιήσει και πάλι αλληγορικά και διαχρονικά κάτι πολύ επίκαιρο στο μεταμοντέρνο κόσμο, το πώς ολοένα και περισσότερο συνηθίζουμε να αποδεχόμαστε τον θάνατο.
- Αυτό που καθιστά ένα θεατρικό έργο επιτυχημένο στην εποχή μας είναι ο μοναδικός συνδυασμός του κωμικού στοιχείου με μια ιδιαίτερη αλληγορία που δίνει τροφή για σκέψη στον αναγνώστη. Θα θέλατε να δείτε την πλοκή του βιβλίου σας να αναπαρίσταται με τη μορφή θεατρικού έργου στο θέατρο και να αλληλεπιδρά εξίσου με το κοινό του θεάτρου;
Φυσικά! Αυτός είναι κι ο σημαντικότερος λόγος που το εξέδωσα. Να το δω να παίζεται στο σανίδι. Κι αν αυτό δεν καταστεί άμεσα δυνατό, ίσως κάποιος το ανακαλύψει και το ανεβάσει στο μέλλον. Αν και πιθανότατα θα είναι αδύνατο να παρακολουθήσω την πρεμιέρα με στεγνά μάτια.
Ετικέτες: Αντώνης Αντμάκινας, Το Κουτί, εκδόσεις Όστρια, θεατρικό έργο, συνέντευξη με συγγραφέα
«Το Κουτί» φωτίζει τη σκοτεινή σχέση πολίτη και εξουσίας και σχολιάζει με οξύνοια την τεχνοκρατία, την προπαγάνδα, τον ολοκληρωτισμό και την κοινωνική συμμόρφωση. Ένα έργο που δεν εξηγεί, αλλά υποβάλλει. Που δεν κραυγάζει, αλλά υπενθυμίζει.
